B. Said Nursî’nin Kızıl İ’caz Adlı Kitabında Teşkik-Vücut İlişkisi
(Karşılaştırılmalı bir çalışma)
Bünyamin Duran
Giriş
İslam felsefe ve kelam geleneğinin en özgün niteliklerinden biri âlimlerin teolojik ve felsefî düşüncelerini mutlaka mantıksal delillere dayandırarak savunmalarıdır. Belli bir mantıksal temele dayanmayan fikirlerin kamu alanında tartışmaya açılması neredeyse imkansızdır. Vücut meselesesi de diğer binlerce mesele gibi, belli bir mantıksal çerçevede tartışılmış, ileri sürülen yaklaşımlar mantık mizanına konularak değerlendirilmiştir. Kızıl İ’caz kitabının yazarı Nursî de aynı geleneği sürdürmüş, ilk eserlerini teolojik bir konuda değil mantık hakkında vermiştir. İşin ilginç tarafı, Nursî, aşağıda değinileceği gibi, geç Nursî dönemlerinde yazdığı Risale-i Nur Külliyatı’nda tüm teolojik ve kelamî tezlerini belli bir mantıksal bürhana dayandırarak temellendirmiştir.
Bu çalışmada ilk olarak mantığın en önemli kategorilerinden olan teşkik ve tevatu ilkelerinin felsefî ve kelamî gelenekte Müslüman mantıkçılar tarafından nasıl kavrandığı, ele alındığı kronolojik olarak incelenecek; doğal olarak kategorilerin kurucu babası sayılan İbn-i Sina’dan başlanarak onun ve izleyicilerinin ilgili ilkelerle ilgili yaklaşımları ele alınacak, daha sonra bu kategorilerin özellikle Sünnî kelama taşınmasında ciddi emeği olan, fakat aynı zamanda teşkik ilkesini devre dışı bırakarak düşüncesini geliştiren Fahreddin-i Razî’nin yaklaşımlarına kısaca değinilecek, daha sonra Sadruşşeria’nın teşkik ilkesini benimseyen konuyla ilgili tezleri incelenecek, izleyen bahiste de Sadruşşeria sonrası gelen kelamcı muhakkiklerde konunun nasıl kavranıldığı ve uygulandığı araştırışacak, en sonunda da Nursî’nin ilkeleri nasıl algıladığı ve teolojik konulara nasıl uyguladığı izah edilecektir.
Teşvik ve tevatu kavramları Türk okuyucusuna oldukça yabancı kavramlardır. Bunun nedeni, ilgili kavramların neredeyse yok denecek ölçüde Türkçe literatüre aktarılmamış ve belli bir popülerlik seviyesine ulaştırılmamış olmasıdır. İkinci önemli bir neden Türk araştırmacıların konuyu salt mantık araştırmaları çerçevesinde ele alıp, onun teolojik uzantılarını ihmal etmeleridir. Oysa mantığın salt ilkeleri kadar belki ondan daha da önemli olan teolojik uzantısı olan vücut meselesidir. Bu mantık ilkesiyle âlimler nasıl bir İlahî vücut tasarladıklarını ortaya koymaktadırlar. Başka bir neden, Türk araştırmacıların tartışmayı İbn-i Sina’dan alıp Fahreddin-i Razî’de sonlandırmaları, Sadruşşeria’ya ya ulaşamadıklarından ya da önemsiz gördülmerinde ihmal etmeleridir. Burada hemen vurgulamalıyım ki Sadruşşeria devreden çıkartıldığında ne Allame Îcî, ne Cürcanî, ne Devvanî ne de S. Nursî’nin bazı tezlerini anlayamayız. Öte yandan böyle bir yaklaşım, beraberinde Sünnî kelamcıları homojen bir yapı olarak görme ve hükemanın karşıtı bir blok olarak konumlandırma hatasını da getirmiştir. Bu da Sadruşşeria sonrası muhakkiklerdeki kırılmayı (Îcî, Cürcanî, Devvanî, Ali Kuşçu, Hasan Çelebî, Gelenbevi, Nursî vb.) nasıl okumamız gerektiğini zora sokmuştur. Bu çalışmanın en temel amaçlarından biri de Sünnî kelamcıları bir blok olarak görmenin doğru olmadığı, özellikle Sadruşşeria ve sonrasında ‘hükema ve muhakkik kelamcıların görüşü’ şeklinde atıfta bulunulan muhakkikler gerçeğini nazarlara vermektir.
Çalışmada okuyucuların zihnini aşırı zorlamamak için kavram ve ilkeler hakkında, akademik detaya girmeden mümkün oldıkça basite indirgemeye çalışacağız. Burada sadece teşkik ve tevatü kavramları değil, onlarla yakın ilgisi olan başka kavramların da önceden bilinmesinde fayda olduğu kanaatındayım. Temel kavramlar hakkında paket denilebilecek açık tanımlar verecek, okuyucunun daha kompleks konuları anlaması için zihnini önceden hazırlamış olacağız.
Çalışmamızda kullanacağımız temel kavramlar ve kısa manaları aşağıda verilmektedir:
1. Vücud: Var olmak. Bir şeyin dış dünyada ya da zihinde mevcut olması.
2. Mahiyet: Bir şeyin ne olduğu, hangi hakikate sahip olduğu (İnsan, ağaç, taş, üçgen vs. olması)
3. Tevatu (Mütevatı): Eşit anlamlı, aynı hakikate sahip, sıfatlarla farklılaşan. (Mesela "İnsan" kavramı Ali’de de Hüseyin’de de aynı hakikat, insan olmada biri diğerinden fazla ya da eksik değil, ancak biri mühendis, diğeri filozof olarak farklılaşırlar).
4. Teşkik (Müşekkek): Şiddetli olma -zayıf olma, öncelik-sonralık gibi dereceli, mertebeli olma (Mesela "Nur" kavramı gibi. Güneşte şiddetli, mumda zayıf ama ikisi de nurdur).
5. Vacib: Varlığı kendinden olan, olmaması düşünülemeyen (Vacip Teala).
6. Mümkin: Varlığı kendinden olmayan, olup olmaması eşit olan (Mahlukat).
Çalışmanın hedefi: Bu çalışmada nihaî hedefi, bir mantık kategorisini çeşitli yönleriyle incelemeden öte, Vacip Teala’nın vücudu ile Mümkinatın vücudu arasındaki ilişkinin nasıl bir ilişki olduğu, "insan" gibi tevatu ilişkisi mi, yoksa "nur" gibi mi teşkik ilişkisi mi olduğunu belirlemeye çalışmaktır.
Konunun önemi: Yukarıda kısaca değinildiği gibi Türkçe literatürde teşkik-tevatu gibi mantık terimlerinin hakettiği ölçüde bilinmiyor olmasıdır. Oysa ilgili ve benzer mantık kategorileri imanın temel imanî rükünlerinden olan Vavip Teala’nın vücudunun mahiyeti, yani mümkin mi vacip mi olduğu, İlahî Zat üzerine zait mi yoksa İlahî Zat ve hakikatle aynı mı olduğu meselesinin mantıksal altyapısını ortaya koyarak inanca belli bir mantıksal felsefe kazandırmaktır.
Yöntem: Çalışmada yöntem olarak İslam mantıkçılarının konuyla ilgili metinlerinin içerdiği anlamları yapısökümü yoluyla keşfetme ve birbiriyle kıyaslayarak aralarındaki ilişkiyi bulmaya çalışmadır.
Sonuçlar
1- İbn-i Sina teşkik ilkesini geliştirmiş ve bu ilke ile Vaxip Teala’nın vücudunın vacip ve Zat-ı İlahî ile aynı olduğu sonucuna ulaşmıştır.
2- Fahreddin-i Razî, teşkik ilkesini Kelam’a sokmakla birlikte vücut mefhumunu teşkik ilkesiyle değil tevatü ilkesiyle değerlendirmiş ve tüm vücutların eşit olduğunu savunarak Vacip Teala’nın vücudunu araz seviyesine indirgemiştir.
3- Sadruşşeria teşkik ve tevatü ilkelerini yeniden değerlendirmiş, Fahreddin-i Razî’nin hatalı olduğunu iddia ederek teşkik ilkesini Sünnî kelama kazandırmıştır. Vacip Teala’nın vücudunun diğer vücutlardan farklı olduğunu ifade ederek yeni bir Sünnî ekol geliştirmiştir.
4- Sadruşşeria’yı izleyen Îc’i, Cürcanî, Devvanî, Seyalkutî, Gelenbevî ve Nursî gibi muhakkik kelamcılar benzer düşünceyi savunarak hükema-muhakkik kelamcı diyaloğunda birleşmişlerdir.
5- Nursî de telif ettiği mantık kitaplarında teşkik ilkesini ‘vücut mertebeleri’ teziyle kabul etmiş, Vacip teala’nın vücudunun diğer vücutlardan farklı olduğunu güçlü ifadelerle vurgulamıştır.
Risale-i Nur'da Mantık Kategorilerinin Kullanımı adlı sohbet videosu Rinap YouTube sayfamızda mevcuttur. Tıklayınız.